Python Dersleri #29: Çok Boyutlu Listeler
Liste içinde liste barındıran matris yapılarını oluşturup elemanlarına erişmeyi ve iç içe döngülerle işlemeyi öğrenin.

İçindekiler
Bu Dersin Amacı
Bu derste liste içinde listeler barındıran çok boyutlu (matris) yapılarının nasıl oluşturulduğunu, elemanlarına nasıl erişildiğini ve iç içe döngülerle nasıl gezileceğini öğreneceksiniz.
İki Boyutlu Liste (Matris) Oluşturma ve Eleman Erişimi
Python'da çok boyutlu listeler, bir listenin elemanları olarak başka listeler ekleyerek oluşturulur. En yaygın kullanım iki boyutlu matrislerdir; yani satır ve sütun yapısına sahip tablolardır. Her iç liste bir satırı, iç listenin elemanları ise o satırdaki sütunları temsil eder.
Bir matris tanımlamak için köşeli parantezler içine virgülle ayrılmış listeler yazarsınız. Erişim için iki indeks kullanılır: matris[satir_indeksi][sutun_indeksi]. İndeksler sıfırdan başlar.
# 3x3 boyutunda bir matris oluşturma
matris = [
[1, 2, 3], # 0. satır
[4, 5, 6], # 1. satır
[7, 8, 9] # 2. satır
]
print("Oluşturulan matris:")
for satir in matris:
print(satir)
# Belirli bir elemana erişim: 1. satır, 2. sütun (değer 6)
eleman = matris[1][2]
print(f"\nmatris[1][2] = {eleman}")
# Eleman değiştirme: 0. satır, 0. sütun -> 10 yapalım
matris[0][0] = 10
print("\nDeğiştirilmiş matris:")
for satir in matris:
print(satir)
İç İçe Döngülerle Matris Elemanlarını Gezme
Matrisin tüm elemanlarını tek tek işlemek (yazdırma, toplama, arama vb.) için iç içe for döngüleri kullanılır. Dış döngü satırları, iç döngü ise o satırdaki sütunları gezir. Bu yapı while döngüleriyle de kurulabilir ancak for daha pythonic ve hatasızdır.
matris = [
[1, 2, 3],
[4, 5, 6],
[7, 8, 9]
]
print("Tüm elemanlar satır satır:")
for satir_indeksi, satir in enumerate(matis):
for sutun_indeksi, deger in enumerate(satir):
print(f"matris[{satir_indeksi}][{sutun_indeksi}] = {deger}")
# Matristeki tüm sayıların toplamı
toplam = 0
for satir in matris:
for deger in satir:
toplam += deger
print(f"\nTüm elemanlar toplamı: {toplam}")
Liste Üreteçleri (List Comprehension) ile Matris Oluşturma ve Kopyalama
Sabit boyutlu matrisler için liste üreteçleri hem daha kısa hem de daha hızlı yazım sağlar. Özellikle [[0]*sutun for _ in range(satir)] deseni sıfır matrisi oluşturmak için yaygındır. Dikkat edilmesi gereken önemli nokta, [[0]*sutun]*satir yazılmamasıdır; bu durumda tüm satırlar aynı liste nesnesine referans verir ve bir satır değişince hepsi değişir.
# 4 satır, 5 sütunluk sıfır matrisi (doğru yöntem)
satir_sayisi = 4
sutun_sayisi = 5
sifir_matrisi = [[0 for _ in range(sutun_sayisi)] for _ in range(satir_sayisi)]
print("Sıfır matrisi:")
for s in sifir_matrisi:
print(s)
# Yanlış kopyalama örneği (referans sorunu)
yanlis_matris = [[0] * 3] * 3 # 3 satır ama hepsi aynı liste
yanlis_matris[0][0] = 99
print("\nYanlış yöntemle değişen matris:")
for s in yanlis_matris:
print(s) # Tüm satırların 0. elemanı 99 olur
# Doğru kopyalama (bağımsız satırlar)
dogru_matris = [[0] * 3 for _ in range(3)]
dogru_matris[0][0] = 99
print("\nDoğru yöntemle değişen matris:")
for s in dogru_matris:
print(s) # Sadece ilk satır ilk elemanı 99 olur
Sık Yapılan Hatalar
- İndeks hatası (IndexError): Matris boyutundan büyük indeks kullanmak (örneğin 3x3 matrisde
[3][0]). Her zamanlen(matris)velen(matris[0])ile sınırları kontrol edin. - Satır referans paylaşımı:
[[0]*n]*mşeklinde matris oluşturmak. Bu,madet aynı liste referansını koyar; bir satırı değiştirince tüm satırlar değişir. Her zaman liste üretecifor _ in range(m)kullanın. - Satır-sütun sıralamasını karıştırma:
matris[sutun][satir]yazmak yerinematris[satir][sutun]yazılmalıdır. İlk indeks satır (yukarı-aşağı), ikinci indeks sütun (sol-sağ) yönünü temsil eder. - Boş matrisde erişim:
[]veya[[]]gibi boş/yetersiz matrislerde[0][0]erişimi hata verir. Önce matrisin dolu olduğunu kontrol edin. - Değişken satır uzunlukları (Jagged Array): Her satırın uzunluğu eşit olmayabilir.
len(matris[0])alarak tüm satırlar için aynı sütun sayısını varsaymamak gerekir; her satır içinlen(satir)kullanılmalıdır.
Alıştırma
3x3 boyutunda, 1'den 9'a kadar olan sayıları satır satır içeren bir matris oluşturun. Ardından matrisin ana köşegenindeki (sol üstten sağ alta) elemanların toplamını hesaplayıp ekrana yazdırın. Ana köşegen elemanları matris[0][0], matris[1][1], matris[2][2] olan elemanlardır.
Çözüm
# 3x3 matrisi 1-9 sayısıyla oluşturma
matris = [
[1, 2, 3],
[4, 5, 6],
[7, 8, 9]
]
print("Matris:")
for satir in matris:
print(satir)
# Ana köşegen toplamı
kosegen_toplam = 0
for i in range(len(matis)):
kosegen_toplam += matris[i][i]
print(f"\nAna köşegen elemanları: {matris[0][0]}, {matris[1][1]}, {matris[2][2]}")
print(f"Ana köşegen toplamı: {kosegen_toplam}")
Özet
- Çok boyutlu listeler, liste içinde liste barındırarak matris (tablo) yapısı oluşturur.
- Eleman erişimi
matris[satir][sutun]sözdizimiyle yapılır; indeksler 0'dan başlar. - Tüm elemanları gezmek için iç içe
fordöngüleri standart yöntemdir. - Matris oluştururken
[[deger]*sutun for _ in range(satir)]deseni kullanarak bağımsız satır listeleri elde edilir;*operatörü tek başına referans paylaşımına yol açar.
İlk yorumu siz yazın.